Tin quốc tế
Vì sao OPV vẫn thiết yếu — và thế giới cuối cùng sẽ ngừng sử dụng nó như thế nào?
01/01/2026
Cuộc phỏng vấn giữa PolioNews và Tiến sĩ Ondrej Mach, Điều phối viên nghiên cứu bệnh bại liệt, WHO.
02/12/2025
Chương trình xóa bỏ bệnh bại liệt, vắc xin bại liệt đường uống (OPV)
PolioNews (PN):
Đôi khi người ta thắc mắc tại sao vắc-xin bại liệt đường uống (OPV) vẫn được sử dụng ở nhiều quốc gia, thay vì sử dụng rộng rãi vắc-xin bại liệt bất hoạt (IPV). Tại sao OPV vẫn cần thiết?
Tiến sĩ Ondrej Mach (OM):
Đây là một câu hỏi rất hợp lý — và câu trả lời rất đơn giản: OPV và IPV có chức năng khác nhau.
Vắc xin IPV bảo vệ người được tiêm chủng khỏi bị tê liệt. Vắc xin OPV cũng làm được điều đó và có khả năng đặc biệt là tạo ra miễn dịch niêm mạc, ngăn chặn sự lây lan của virus bại liệt giữa người với người.
Tại những nơi virus vẫn đang lưu hành hoặc nơi khả năng miễn dịch cộng đồng thấp, việc ngăn chặn sự lây truyền là vô cùng cần thiết. Nếu không có vắc xin OPV, chúng ta không thể làm được điều đó trên quy mô lớn, đặc biệt là ở những khu vực có sự lưu hành mạnh mẽ của virus bại liệt. Đó là lý do tại sao OPV là nền tảng của việc xóa sổ bệnh bại liệt — và là lý do chúng ta đã đạt được mức giảm 99% số ca mắc bệnh bại liệt trên toàn cầu.
PN:
Một số bài báo cho rằng vắc-xin OPV nên được thu hồi ngay lập tức vì nguy cơ xuất hiện virus bại liệt có nguồn gốc từ vắc-xin (cVDPV) hoặc bệnh liệt do vắc-xin gây ra (VAPP). Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có quan điểm như thế nào về vấn đề này?
OM:
Nguy cơ từ cVDPV và VAPP là có thật — và chúng tôi hết sức coi trọng vấn đề này. Nhưng chúng cũng đã được hiểu rõ, và một phần trọng tâm của chiến lược xóa bỏ là loại bỏ vĩnh viễn những rủi ro đó bằng cách cuối cùng ngừng hoàn toàn việc sử dụng vắc xin OPV trên toàn thế giới.
Điểm mấu chốt là: Cho đến khi chúng ta phá vỡ được những chuỗi lây truyền virus bại liệt hoang dại cuối cùng và cải thiện tỷ lệ tiêm chủng ở khắp mọi nơi, việc sử dụng vắc-xin OPV là điều thiết yếu để giữ an toàn cho trẻ em. Việc ngừng sử dụng OPV quá sớm – trước khi tỷ lệ tiêm chủng thường quy được tăng cường và trước khi các chủng virus bại liệt hoang dại còn lại bị xóa sổ – thực tế có thể làm tăng nguy cơ bùng phát dịch bại liệt.
Vắc xin OPV đã ngăn ngừa được khoảng 22 triệu trường hợp bại liệt và 1,5 triệu ca tử vong ở trẻ em trên toàn cầu. Việc loại bỏ vắc xin này hiện nay sẽ khiến hàng triệu trẻ em không được bảo vệ, đặc biệt là ở những nơi mà vắc xin tiêm chủng thông thường chưa thể tiếp cận được mọi trẻ em một cách đồng đều.
Đây là lý do tại sao các nhóm hoạch định chính sách tiêm chủng toàn cầu — bao gồm cả Nhóm Cố vấn Chiến lược về Tiêm chủng (SAGE) của WHO — tiếp tục khuyến nghị sử dụng OPV kết hợp với IPV như là con đường an toàn và hiệu quả nhất để xóa sổ bệnh.
PN:
Vậy OPV và IPV không phải là hai công cụ "hoặc cái này hoặc cái kia" — mà chúng bổ sung cho nhau?
OM:
Chính xác.
Tại các khu vực thu nhập thấp và trung bình, nơi virus vẫn có thể lây lan, vắc xin OPV là rất cần thiết.
Nhưng vắc xin IPV cũng đóng vai trò quan trọng không kém — đặc biệt là trong việc bảo vệ cá nhân và cung cấp khả năng miễn dịch lâu dài sau khi ngừng sử dụng OPV.
Thực tế, tương lai toàn cầu là chỉ sử dụng vắc-xin tiêm phòng bại liệt (IPV). Nhưng trước tiên chúng ta phải xóa sổ hoàn toàn bệnh bại liệt.
PN:
Vậy còn những thách thức về mặt vận hành thì sao? Liệu các quốc gia có thể thực tế chuyển sang áp dụng tiêm phòng cúm toàn dân ngay hôm nay không?
OM:
Triển khai IPV phạm vi phủ sóng rộng toàn cầu nghe có vẻ đơn giản, nhưng trên thực tế lại vô cùng khó khăn.
Vắc xin OPV có thể được dùng đường uống, không cần kim tiêm, bởi các tình nguyện viên cộng đồng được đào tạo. Vắc xin IPV đòi hỏi hệ thống bảo quản lạnh mạnh hơn, nhiều nhân viên y tế có tay nghề cao hơn để tiêm an toàn và khả năng tiếp cận ổn định với các cơ sở chăm sóc sức khỏe.
Ngay cả ở các quốc gia có quy mô lớn và thu nhập trung bình, việc đạt được tỷ lệ bao phủ IPV cao cũng rất khó khăn.
Nếu chúng ta loại bỏ vắc-xin OPV ngày hôm nay, chúng ta sẽ chứng kiến sự bùng phát trở lại nhanh chóng của virus bại liệt ở nhiều nơi trên thế giới, lịch sử dịch tễ học đã chứng minh điều này rất rõ ràng.
PN:
Trong khi công tác diệt trừ đang được tiến hành, những biện pháp nào đang được thực hiện để giảm nguy cơ mắc cVDPV?
OM:
Rất nhiều — và nhiều hơn bao giờ hết.
Vắc-xin mới:
Chúng tôi đã phát triển nOPV2, một loại vắc xin uống ổn định về mặt di truyền hơn, được thiết kế đặc biệt để giảm khả năng xuất hiện cVDPV2.
Việc sử dụng vắc-xin này đã làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh, dẫn đến sự suy giảm rõ rệt các đợt bùng phát bệnh bại liệt biến thể mới.
Phản ứng nhanh hơn trước dịch bệnh:
Các quy trình chuẩn (SOP) ứng phó dịch bệnh đã được tăng cường để đảm bảo phát hiện sớm hơn và các chiến dịch ứng phó nhanh chóng, hiệu quả hơn.
Thêm thông tin về IPV:
Chúng tôi đang hỗ trợ các quốc gia triển khai vắc-xin IPV liều phân đoạn (fIPV) và vắc-xin sáu thành phần như một phần của chương trình tiêm chủng thường quy được tăng cường.
Hệ thống giám sát được cải thiện:
Hoạt động giám sát môi trường (xét nghiệm nước thải để tìm virus) tiếp tục được mở rộng — bao gồm cả ở châu Âu — cho phép chúng ta phát hiện virus bại liệt trước khi bệnh tê liệt xảy ra.
Việc tăng cường năng lực phòng thí nghiệm khu vực và quốc gia đang ưu tiên thu thập và xử lý mẫu môi trường, giúp đẩy nhanh các hoạt động ứng phó khẩn cấp.
Mọi việc chúng tôi làm đều nhằm mục đích giảm thiểu rủi ro tê liệt trong khi vẫn bảo toàn các công cụ cần thiết để đạt được mục tiêu xóa sổ hoàn toàn.
PN:
Tóm lại, vắc-xin OPV vẫn rất cần thiết hiện nay, nhưng kế hoạch dài hạn là sẽ ngừng sử dụng hoàn toàn?
OM:
Đúng vậy. Mục tiêu của GPEI là loại bỏ vĩnh viễn nhu cầu sử dụng OPV, một khi việc diệt trừ bệnh được hoàn tất.
Vắc xin OPV đã đưa chúng ta đến gần ngưỡng xóa sổ bệnh bại liệt. Vắc xin IPV sẽ bảo vệ thành tựu đó. Nhưng chúng ta không thể đạt được một thế giới không còn bệnh bại liệt nếu thiếu vắc xin OPV trong chặng cuối cùng.
PN:
Bạn có lời nhắn nhủ cuối cùng nào dành cho độc giả không?
OM:
Vâng — một câu trả lời đơn giản. Mọi trẻ em, ở mọi nơi, đều xứng đáng được bảo vệ khỏi bệnh bại liệt — cho dù chúng sống ở Zurich hay ở một cộng đồng hẻo lánh nào đó ở Somalia.
Khi việc diệt trừ hoàn toàn được thực hiện, vắc xin OPV sẽ được loại bỏ vĩnh viễn. Nhưng cho đến lúc đó, việc sử dụng đồng thời OPV và IPV vẫn là chiến lược an toàn nhất, khoa học nhất và đạo đức nhất để bảo vệ trẻ em ở khắp mọi nơi.