Tiêm chủng mở rộng

Bại liệt là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể gây liệt vĩnh viễn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe trẻ em. Mặc dù, Việt Nam đã thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000, nguy cơ vi rút bại liệt xâm nhập trở lại vẫn hiện hữu nếu tỷ lệ tiêm chủng không được duy trì ở mức cao. Vì vậy, tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch là biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ trẻ em và duy trì thành quả thanh toán bệnh bại liệt.

Bệnh bại liệt là gì?

Bệnh bại liệt là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút bại liệt (Poliovirus) gây ra. Vi rút có thể tấn công hệ thần kinh trung ương, gây tổn thương thần kinh dẫn đến liệt cơ, để lại di chứng suốt đời, thậm chí tử vong trong các trường hợp nặng.

Bệnh thường gặp ở trẻ em, đặc biệt là trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ. Tuy nhiên, người lớn chưa có miễn dịch vẫn có nguy cơ mắc bệnh.

Vi rút bại liệt lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa, thông qua thức ăn, nước uống hoặc bàn tay bị nhiễm vi rút từ phân của người bệnh. Nguồn lây bao gồm cả người có triệu chứng và người nhiễm vi rút nhưng không biểu hiện bệnh, khiến việc kiểm soát dịch gặp nhiều khó khăn.

Dấu hiệu nhận biết bệnh

Phần lớn trường hợp nhiễm vi rút bại liệt không có triệu chứng.

Một số trường hợp có thể xuất hiện biểu hiện nhẹ như: Sốt; đau họng; đau đầu; buồn nôn hoặc nôn; mệt mỏi.

Trường hợp nặng, người bệnh có thể xuất hiện:

Liệt mềm cấp tính, thường xảy ra đột ngột;
Liệt một hoặc nhiều chi, không đối xứng;
Giảm hoặc mất vận động;
Liệt cơ hô hấp, khó nuốt, suy hô hấp.

Di chứng liệt thường không hồi phục hoàn toàn.

Những biến chứng nguy hiểm

Bại liệt có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng: liệt vĩnh viễn; Suy hô hấp dẫn đến tử vong. Hội chứng sau bại liệt xuất hiện nhiều năm sau với biểu hiện yếu cơ, đau cơ và giảm khả năng vận động.

Tiêm chủng – biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất

Hiện nay, Chương trình Tiêm chủng mở rộng sử dụng hai loại vắc xin phòng bệnh bại liệt:

Vắc xin bại liệt uống (OPV): vắc xin sống giảm độc lực, sử dụng đường uống.
Vắc xin bại liệt tiêm (IPV): vắc xin bất hoạt, sử dụng đường tiêm.

Hình ảnh: Lọ vắc xin bại liệt IPV và IPV trong TCMR

Lịch tiêm chủng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng:

Trẻ 2 tháng tuổi: uống OPV mũi 1.
Trẻ 3 tháng tuổi: uống OPV mũi 2.
Trẻ 4 tháng tuổi: uống OPV mũi 3.
Trẻ 5 tháng tuổi: tiêm IPV mũi 1.
Trẻ 9 tháng tuổi: tiêm IPV mũi 2.

Đối với trẻ chưa được tiêm hoặc uống đúng lịch, cần đưa trẻ đi tiêm bù sớm nhất có thể theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Chung tay duy trì thành quả thanh toán bệnh bại liệt tại Việt Nam

Việt Nam đã được công nhận thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000. Tuy nhiên, Việt Nam đã đứng trước nguy cơ có thể bị xâm nhập bại liệt từ các quốc gia khác trên thế giới. Trong năm 2025, dịch bệnh bại liệt đã ghi nhận tại 6 quốc gia (Afghanistan, Pakistan, Mozambique, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guiana thuộc Pháp và Guinea) và Lào đã ghi nhận 01 trường hợp có kết quả dương tính với vi rút bại liệt tại khu vực giáp biên giới nước ta (tỉnh Quảng Trị). WHO cảnh báo nguy cơ xâm nhập bệnh bại liệt vào Việt Nam là rất cao và khuyến cáo các nước có chung biên giới với Lào (Việt Nam, Cam Pu Chia, Thái Lan) cùng triển khai các biện pháp đáp ứng chống dịch bệnh. Việc duy trì miễn dịch cộng đồng thông qua tiêm chủng đầy đủ vắc xin bại liệt (bao gồm cả bại liệt uống) là điều kiện tiên quyết để ngăn ngừa nguy cơ vi rút bại liệt quay trở lại.

Hình ảnh trẻ uống vắc xin OPV trong Chương trình TCMR

Vắc xin bại liệt đường uống (OPV) là vắc xin an toàn và rất hiệu quả trong phòng bệnh bại liệt. Vắc xin duy nhất có thể giúp ngăn chặn lây lan vi rút bại liệt từ người sang người. Trên toàn cầu, VX bại liệt uống đã giúp giảm trên 99% số trường hợp mắc bệnh bại liệt từ năm 1988. Miễn dịch tại đường ruột có được khi một người uống vắc xin OPV, vi rút sẽ nhân lên trong đường ruột để tạo ra miễn dịch.

Người chưa được tiêm chủng hoặc tiêm chủng không đầy đủ (người chỉ sử dụng VX IPV, không uống OPV) sẽ không có miễn dịch đường ruột, những đối tượng này có thể nhiễm các biến thể vi rút bại liệt nguồn gốc từ vắc xin cũng như vi rút bại liệt hoang dại, vi rút tiếp tục nhân lên tại ruột họ, sau đó được đào thải ra môi trường và lây lan trong cộng đồng có miễn dịch với vi rút bại liệt thấp, gây ra dịch bại liệt.

Mỗi gia đình hãy chủ động rà soát tiền sử tiêm chủng vắc xin bại liệt của con và liên hệ với Trạm Y tế để được tiêm bù nếu con chưa hoàn thành đầy đủ lịch tiêm chủng vắc xin bại liệt.

Tiêm chủng đầy đủ hôm nay – bảo vệ tương lai khỏe mạnh cho trẻ em Việt Nam.

Văn phòng Chương trình Tiêm chủng Quốc gia