Tiêm chủng mở rộng

Mỗi ngày, cơ thể chúng ta phải đối mặt với hàng triệu vi khuẩn, vi rút và các tác nhân gây bệnh từ môi trường. May mắn là cơ thể chúng ta có một "hệ thống phòng thủ" vô cùng thông minh, gọi là hệ miễn dịch, giúp nhận biết, chống lại và loại bỏ các tác nhân gây bệnh. Vắc xin hoạt động dựa trên chính cơ chế bảo vệ tự nhiên này của cơ thể.

Hệ miễn dịch hoạt động như thế nào?

Hệ miễn dịch của con người gồm hai tuyến phòng thủ chính:

Miễn dịch không đặc hiệu (miễn dịch bẩm sinh) là hàng rào bảo vệ đầu tiên của cơ thể, bao gồm da, niêm mạc, nước mắt, nước bọt, dịch tiêu hóa và các tế bào miễn dịch. Hệ miễn dịch này phản ứng rất nhanh với các tác nhân lạ nhưng không phân biệt được từng loại vi khuẩn hay vi rút cụ thể và không có khả năng ghi nhớ.
Miễn dịch đặc hiệu (miễn dịch thu được) được hình thành sau khi cơ thể tiếp xúc với tác nhân gây bệnh hoặc sau khi tiêm vắc xin. Đây là hệ miễn dịch có khả năng nhận diện chính xác từng tác nhân gây bệnh và ghi nhớ chúng trong thời gian dài. Chính hệ miễn dịch đặc hiệu là nền tảng tạo nên giúp vắc xin hoạt động và phát huy hiệu quả trong cơ thể của chúng ta.

Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch như thế nào?

Vắc xin chứa các thành phần của vi khuẩn hoặc vi rút đã được làm yếu, bất hoạt hoặc chỉ còn những thành phần kháng nguyên không còn khả năng gây bệnh.

Sau khi được tiêm hoặc uống vắc xin:

Ø Hệ miễn dịch nhận diện các kháng nguyên trong vắc xin là "đối tượng lạ".

Ø Các tế bào miễn dịch được kích hoạt để tạo ra kháng thể đặc hiệu chống lại tác nhân gây bệnh.

Ø Đồng thời, cơ thể hình thành tế bào nhớ miễn dịch.

Nhờ có các tế bào nhớ này, khi vi khuẩn hoặc vi rút thật xâm nhập vào cơ thể trong tương lai, hệ miễn dịch sẽ nhanh chóng nhận diện và sản xuất một lượng lớn kháng thể để tiêu diệt tác nhân gây bệnh trước khi chúng gây bệnh hoặc làm giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh. Có thể hình dung, hoạt động cơ thể đáp ứng với vắc xin giống như một buổi "diễn tập" của hệ miễn dịch. Nhờ được tập luyện trước mà sau đó cơ thể luôn sẵn sàng ứng phó khi gặp tác nhân gây bệnh thật.

Miễn dịch do vắc xin là miễn dịch chủ động

Có nhiều cách để cơ thể có được miễn dịch đặc hiệu.

Ø Miễn dịch chủ động tự nhiên: hình thành sau khi mắc bệnh và khỏi bệnh.

Ø Miễn dịch chủ động nhân tạo: được tạo ra sau khi tiêm hoặc uống vắc xin.

Ø Miễn dịch thụ động tự nhiên: trẻ nhận kháng thể từ mẹ qua nhau thai hoặc sữa mẹ.

Ø Miễn dịch thụ động nhân tạo: được tạo ra khi sử dụng huyết thanh hoặc globulin miễn dịch chứa sẵn kháng thể.

Trong đó, tiêm chủng là cách tạo miễn dịch chủ động an toàn nhất, bởi cơ thể có thể tạo được khả năng bảo vệ mà không phải trải qua nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng nguy hiểm.

Vì sao nhiều loại vắc xin phải tiêm nhiều mũi?

Sau lần tiêm đầu tiên, cơ thể bắt đầu tạo miễn dịch nhưng lượng kháng thể có thể chưa đủ cao hoặc chưa duy trì lâu dài.

Các mũi tiêm tiếp theo giúp cơ thể chúng ta tăng nồng độ kháng thể, kích thích tế bào nhớ miễn dịch hoạt động mạnh hơn, kéo dài thời gian bảo vệ và duy trì miễn dịch trong nhiều năm hoặc suốt đời đối với một số bệnh. Đó là lý do cha mẹ cần đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch, bao gồm cả các mũi tiêm nhắc.

Miễn dịch do vắc xin có giống miễn dịch sau khi mắc bệnh không?

Một số sau mắc bệnh có thể tạo miễn dịch sau khi mắc nhưng trường hợp mắc bệnh sởi, bạch hầu, …Tuy nhiên việc có được miễn dịch sau khi mắc bệnh có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm cho người mắc bệnh, thậm chí gây tử vong. Ví dụ như trường hợp mắc bệnh sởi có thể gây viêm phổi, viêm não hoặc tử vong, bệnh bạch hầu có thể gây viêm cơ tim và tổn thương thần kinh, bệnh bại liệt có thể để lại liệt vĩnh viễn, uốn ván có tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được điều trị kịp thời.

Trong khi đó, việc chủ động tiêm chủng vắc xin lại an toàn, tiết kiệm và hiệu quả giúp cơ thể tạo miễn dịch mà không phải đối mặt với những nguy cơ này. Đây chính là ưu điểm lớn nhất của tiêm chủng. Vắc xin không trực tiếp tiêu diệt vi khuẩn hay vi rút nhưng có giúp "huấn luyện" hệ miễn dịch của cơ thể của chúng ta nhận diện tác nhân gây bệnh, tạo kháng thể và ghi nhớ chúng để sẵn sàng bảo vệ khi gặp mầm bệnh trong tương lai

Tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch là cách an toàn, hiệu quả và bền vững nhất để tạo miễn dịch, bảo vệ sức khỏe của mỗi cá nhân, gia đình và cả cộng đồng.

Văn phòng Chương trình Tiêm chủng Quốc gia